Wat is een erectiestoornis precies?

Een erectiestoornis — ook wel erectiele disfunctie (ED) of in het dagelijks taalgebruik "impotentie" genoemd — is het herhaaldelijk of aanhoudend onvermogen om een erectie te krijgen of te behouden die stevig genoeg is voor bevredigende seksuele activiteit. Belangrijk in die definitie is het woord herhaaldelijk: een keer een erectie missen door vermoeidheid, alcohol, stress of zenuwen is heel normaal en overkomt vrijwel iedere man. Pas wanneer het probleem gedurende langere tijd (in richtlijnen wordt vaak zes maanden aangehouden) regelmatig optreedt en tot last leidt, spreken we medisch gezien van een erectiestoornis.

Hoe wordt een erectiestoornis gedefinieerd?

In de internationale classificatiesystemen is de aandoening duidelijk omschreven. De DSM-5 (het handboek voor psychische stoornissen) spreekt van een "erectiele stoornis" wanneer er sprake is van duidelijke moeite met het krijgen of behouden van een erectie tijdens seksuele activiteit, aanwezig bij vrijwel alle of alle gelegenheden gedurende minimaal zes maanden, met bijbehorend lijden. De ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie hanteert een vergelijkbare omschrijving en benadrukt eveneens dat de klacht persisterend of terugkerend moet zijn.

Die tijdsduur en frequentie zijn niet toevallig gekozen. Ze helpen om normale schommelingen in seksueel functioneren te onderscheiden van een echte stoornis. Vrijwel elke man maakt periodes mee waarin een erectie minder vanzelfsprekend is. Dat is geen ziekte, maar een normale variatie.

Hoe werkt een erectie eigenlijk?

Om te begrijpen wat er misgaat bij een erectiestoornis, helpt het om te weten hoe een erectie tot stand komt. Een erectie is in de kern een samenspel van het zenuwstelsel, de bloedvaten, spierweefsel en hormonen.

Bij seksuele prikkeling — via aanraking, maar ook via gedachten, geluid of beeld — sturen de hersenen signalen via het ruggenmerg en de zenuwen naar de penis. Deze zenuwen geven de stof stikstofmonoxide (NO) af. Dat zet een keten in gang waarbij het gladde spierweefsel in de zwellichamen (de corpora cavernosa) ontspant. Door die ontspanning kunnen de slagaders zich verwijden en stroomt er veel meer bloed de penis in.

Terwijl de zwellichamen zich vullen met bloed, worden de aderen die het bloed normaal afvoeren dichtgedrukt tegen de stugge buitenwand (de tunica albuginea). Het bloed blijft zo als het ware "gevangen", waardoor de penis stijf wordt en blijft. Na het orgasme of wanneer de prikkeling wegvalt, trekt het spierweefsel weer samen, neemt de bloedtoevoer af en verslapt de erectie.

Bij dit proces zijn dus veel schakels betrokken. Een probleem in één van die schakels — de zenuwen, de bloedvaten, het hormonale systeem of de psychische "aansturing" — kan leiden tot een erectiestoornis. Vaak gaat het bovendien om een combinatie van factoren.

Hoe vaak komt het voor?

Erectieproblemen zijn veel gewoner dan veel mannen denken. De bekende Massachusetts Male Aging Study (Feldman e.a., 1994) vond dat ongeveer 52% van de mannen tussen 40 en 70 jaar in enige mate last had van erectieproblemen: mild, matig of ernstig. De kans neemt duidelijk toe met de leeftijd, maar ook jongere mannen hebben er regelmatig mee te maken.

In de Nederlandse huisartsenpraktijk is de erectiestoornis een veelvoorkomende klacht, al wordt lang niet elke man ermee gezien: schaamte weerhoudt veel mannen ervan om erover te beginnen. Dat is jammer, want in de meeste gevallen valt er iets aan te doen. De NHG-Standaard benadrukt dan ook dat een open gesprek met de huisarts een belangrijke eerste stap is.

Primaire en secundaire erectiestoornis

Artsen maken onderscheid tussen een primaire en een secundaire erectiestoornis. Bij een primaire erectiestoornis heeft iemand nog nooit een bevredigende erectie kunnen krijgen of behouden. Dit is zeldzaam en heeft vaker een lichamelijke of diepgewortelde psychische oorzaak.

Veel vaker komt de secundaire erectiestoornis voor: iemand had vroeger prima erecties, maar krijgt er op enig moment problemen mee. Dit is de meest voorkomende vorm en heeft vaak te maken met leeftijd, leefstijl, ziekten zoals diabetes of hoge bloeddruk, medicijngebruik of psychische factoren zoals stress en prestatiedruk.

Wanneer is het een probleem en wanneer normale variatie?

Een handige vuistregel: pas als het je stoort of je relatie of zelfbeeld belast, is het de moeite waard om er iets mee te doen. Enkele aanwijzingen dat er meer aan de hand kan zijn:

• De problemen bestaan al langer dan een paar maanden en komen bij de meeste pogingen voor.
• Je hebt 's ochtends of 's nachts geen spontane erecties meer (dit kan wijzen op een lichamelijke oorzaak).
• Er zijn andere klachten, zoals minder zin in seks, plasproblemen of vermoeidheid.
• Je hebt risicofactoren zoals diabetes, hoge bloeddruk, overgewicht of je rookt.

Wat betekent dit voor jou?

Een erectiestoornis is geen teken van "falen" en zeker geen zeldzaamheid. Het is een veelvoorkomende, goed te begrijpen en meestal goed behandelbare aandoening. Door te begrijpen hoe een erectie werkt, wordt ook duidelijk waarom leefstijl, gezondheid en psychisch welzijn zo'n grote rol spelen. In de andere artikelen op deze site lees je meer over de oorzaken, de behandelmogelijkheden en wat je zelf kunt doen met leefstijl. En blijven de klachten aanhouden? Dan is de huisarts altijd een goede en discrete eerste stap.