Oorzaken van erectieproblemen: van stress tot diabetes

Erectieproblemen hebben zelden één enkele oorzaak. Meestal is het een samenspel van lichamelijke en psychische factoren die elkaar bovendien versterken. Een erectie vraagt om gezonde bloedvaten, goed functionerende zenuwen, de juiste hormoonbalans en een ontspannen geest. Loopt het op één van die punten mis, dan kan de erectie eronder lijden. In dit artikel zetten we de belangrijkste oorzaken op een rij, ingedeeld in categorieën.

1. Psychische oorzaken

Bij een deel van de mannen — vooral jongere — zijn de oorzaken vooral psychisch. Het gaat dan om:

• Stress en drukte in het hoofd. Werk, geld, gezin: chronische stress verhoogt het stresshormoon cortisol en houdt het lichaam in een alerte staat die een erectie tegenwerkt.
• Prestatiedruk (faalangst). De angst om te falen activeert het "vecht-of-vlucht"-systeem, precies het tegenovergestelde van de ontspanning die nodig is.
• Depressie. Deze vermindert zowel het libido als het vermogen tot een erectie. Bovendien kunnen sommige antidepressiva de klachten verergeren.
• Angststoornissen.
• Relatieproblemen. Onuitgesproken spanningen, conflicten of afstand tussen partners.

Kenmerkend voor een overwegend psychische oorzaak is dat er nog wél spontane ochtend- of nachtelijke erecties zijn, en dat het probleem soms situatie-afhankelijk is (bijvoorbeeld wel bij masturbatie, niet met een partner).

2. Vasculaire oorzaken (bloedvaten)

Dit is bij oudere mannen de meest voorkomende categorie. Een erectie draait om bloedtoevoer, dus alles wat de bloedvaten aantast, kan erectieproblemen veroorzaken:

• Atherosclerose (aderverkalking). Vernauwde en stuggere slagaders laten minder bloed door.
• Hoge bloeddruk (hypertensie). Beschadigt op termijn de vaatwand.
• Diabetes mellitus. Een van de belangrijkste risicofactoren. Hoge bloedsuikers beschadigen zowel de bloedvaten als de zenuwen. Erectieproblemen komen bij mannen met diabetes veel vaker en vaak op jongere leeftijd voor.
• Verhoogd cholesterol.
• Roken. Nicotine vernauwt de bloedvaten acuut en beschadigt ze op lange termijn.
• Overgewicht en te weinig beweging.

3. Neurologische oorzaken

Voor een erectie moeten de zenuwsignalen van de hersenen via het ruggenmerg de penis goed bereiken. Aandoeningen die dit zenuwverkeer verstoren, kunnen erectieproblemen geven:

• Diabetische neuropathie (zenuwschade door diabetes).
• Multiple sclerose (MS).
• De ziekte van Parkinson.
• Een dwarslaesie of ander ruggenmergletsel.
• Zenuwschade na een operatie in het bekkengebied, bijvoorbeeld na een prostaatoperatie.

4. Hormonale oorzaken

Hormonen sturen het libido en ondersteunen het erectieproces. De belangrijkste hormonale oorzaken zijn:

• Een te laag testosteron (hypogonadisme). Dit vermindert vooral de zin in seks, maar kan ook de erectie beïnvloeden. Klachten zijn onder meer vermoeidheid, somberheid en verminderde spiermassa.
• Schildklierproblemen (zowel een te snel als te traag werkende schildklier).
• Een te hoog prolactine, soms door een goedaardig gezwelletje van de hypofyse.

Hormonale oorzaken zijn met een bloedtest goed op te sporen en vaak goed te behandelen.

5. Medicijnen als oorzaak

Een categorie die vaak wordt vergeten: erectieproblemen kunnen een bijwerking zijn van medicijnen die je voor iets anders gebruikt. Bekende voorbeelden zijn:

• Bepaalde bloeddrukverlagers, met name bètablokkers en thiazidediuretica (plaspillen).
• Antidepressiva, vooral de SSRI's.
• Antipsychotica.
• Bepaalde middelen tegen prostaatvergroting (finasteride, dutasteride).
• Maagbeschermers in hoge dosering (zeldzamer).

6. Leefstijl en genotmiddelen

Leefstijl verdient een aparte vermelding, omdat je hier zelf veel invloed op hebt:

• Roken — een van de sterkste vermijdbare risicofactoren.
• Overmatig alcoholgebruik — remt acuut en op termijn.
• Drugs zoals cocaïne, cannabis en amfetaminen.
• Overgewicht en bewegingsarmoede.
• Chronisch slaaptekort.

Meer hierover lees je in Slaap, voeding en sport als medicijn.

Hoe komt de arts tot de oorzaak?

De huisarts brengt de mogelijke oorzaken in kaart via een gesprek (anamnese), soms lichamelijk onderzoek en meestal een bloedtest (glucose, cholesterol en zo nodig testosteron). Vragen die daarbij helpen: bestaat het probleem plotseling of geleidelijk, zijn er nog ochtenderecties, welke medicijnen gebruik je, en spelen er stress- of relatiefactoren? Aan de hand daarvan ontstaat een beeld of de oorzaak vooral lichamelijk, psychisch of gemengd is. In het artikel Wanneer ga je naar de huisarts? lees je precies wat je kunt verwachten.

Vaak een combinatie

In de praktijk is er zelden één schuldige. Neem het voorbeeld van een man met diabetes en hoge bloeddruk die daardoor lichamelijk kwetsbaarder is, en die vervolgens door één mislukte poging prestatiedruk ontwikkelt. Zo versterken de lichamelijke en psychische factoren elkaar. Dat klinkt ingewikkeld, maar het betekent ook dat er vaak op meerdere fronten winst te behalen valt: leefstijl verbeteren, onderliggende ziekten goed behandelen én de druk eraf halen.

Conclusie

De oorzaken van erectieproblemen zijn divers: psychisch, vasculair, neurologisch, hormonaal, medicamenteus en leefstijlgebonden. Juist omdat de oorzaak zo bepalend is voor de beste aanpak, is het verstandig om de klacht met je huisarts te bespreken. Zo krijg je zicht op wat er bij jóu speelt — en dus op de behandeling die het meeste kans van slagen heeft.